Badania archeologiczne w mauzoleum księżnej Zofii Lubomirskiej

Postać Zofii z Opalińskich Lubomirskiej (zm. 1675 r.) była dotychczas znana głównie dzięki nagrobkowi, znajdującemu się w kaplicy południowej kościoła farnego w Końskowoli, zaprojektowanemu przez słynnego architekta, Tylmana van Gameren.

Wizerunek księżnej Zofii Lubomirskiej - detal z nagrobka w kaplicy południowej.

TODK "Fara Końskowolska" złożyła do Narodowego Instytutu Dziedzictwa wniosek o dofinansowanie projektu pt. "Opracowanie wyników badań prowadzonych w mauzoleum Zofii księżnej Lubomirskiej (zm. 1675) w Końskowoli". Jego celem jest opracowanie, wraz z obowiązkową publikacją książkową, wyników prowadzonych badań archeologicznych, w tym analiza i konserwacja pozyskanych w ramach tych badań zabytków.

Ubiegamy się o ten znak:

 

Zofia Lubomirska - żona Stanisława Herakliusza księcia Lubomirskiego - była córką Łukasza Opalińskiego marszałka nadwornego koronnego oraz Izabeli z Tęczyńskich, ostatniej przedstawicielki tego rodu. W kościele farnym w Końskowoli pochowani zostali także przodkowie księżnej, w tym założyciel miasta Andrzej hrabia Tęczyński kasztelan krakowski (zm. 1561) oraz Andrzej hrabia Tęczyński wojewoda krakowski (zm. 1588). Nagrobek jej rodziców, zlokalizowany w krypcie północnej, przedstawiający rozkładające się ciało, jest jedynym znanym tego typu obiektem w Polsce.

W świetle inwentarza z 1678 r. - sporządzonego trzy lata po śmierci Zofii Lubomirskiej - kaplica południowa ozdobiona była trzema tablicami wykonanymi ze srebra, na których przedstawione były herby Opalińskich oraz Lubomirskich. W ołtarzu kaplicy znajdował się obraz Najświętszej Maryi Panny, ozdobiony koroną, na której znajdowało się kilkaset pereł i kilkadziesiąt rubinów.

Powyżej: widok na kryptę księżnej Zofii Lubomirskiej - stan po zakończeniu projektu odnowy kościoła farnego.

W roku 2010, w czasie realizacji projektu remontu kościoła farnego - dofinansowanego ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2007-2013 - okazał się, że niemal wszystkie krypty zostały splądrowane, prawdopodobnie w czasie Wojny Północnej (w 1704 r. świątynia częściowo spłonęła). Oględziny wykonanej z czarnego marmuru trumny księżnej Zofii Lubomirskiej wskazały, że jej wieko było wielokrotnie unoszone. W czasie oględzin wieko trumny było nałożone na tumbę w taki sposób, że przez dwa otwory widoczne były szczątki zmarłej, okryte fragmentami tkanin. Po konsultacji ze służbami Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie postanowiono o otwarciu sarkofagu, celem przeprowadzenia dokładniejszych analiz. W ich wyniku okazało się, że pochówek księżnej został pozbawiony ozdób, natomiast w stosunkowo dobrym stanie zachowała się część jedwabnych szat. Stan zachowania pochówku, wynikający z poprzednich ingerencji w sarkofag, wskazywał na istotne ryzyko dalszego niszczenia zachowanych fragmentów tkanin. Ponieważ trwały już badania archeologiczne w kaplicy książąt Lubomirskich, postanowiono o przeprowadzeniu także badań nad pochówkiem księżnej Zofii. Na zdjęciu poniżej - archeolodzy w czasie oględzin sarkofagu.

Poniżej: detal z zachowanej koronki, jaka zdobiła szaty księżnej Zofii Lubomirskiej

Stan zachowania tkanin umożliwił poddanie konserwacji sukni oraz spódnicy - a następnie ich wyeksponowanie. Na zdjęciu poniżej - szaty księżnej przed umieszczeniem ich w specjalnie przygotowanej gablocie muzealnej:

Kaplica południowa kościoła farnego wybudowana została po pożarze, jaki dotknął świątynię w 1617 r. Nie jest znane pierwotne przeznaczenie kaplicy i krypty południowej. W 1675 r. zostały one zaadoptowane na potrzeby mauzoleum zmarłej Zofii Lubomirskiej. W czasie prac archeologicznych udało się odnaleźć fragmenty drewnianego, rzeźbionego progu, który zdobił pierwotnie wejście do kaplicy południowej. Szczęśliwie, próg ten nie został zniszczony w czasie przygotowywania mauzoleum księżnej, ale przykryto go nowym, wykonanym z czarnego marmuru. Na fotografii poniżej, archeolog Rafał Niedźwiadek prezentuje fragment odkrytego progu oraz płytkę z białego wapienia, którymi pierwotnie wyłożona była posadzka kaplicy.