Folwark
Objęcie w latach trzydziestych XVIII w. dóbr końskowolskich przez rodzinę Czartoryskich rozpoczęło okres wzrostu znaczenia miasta. Stało się ono siedzibą administracji nadwiślańskich posiadłości Książąt Czartoryskich, nazywanych z czasem „kluczem końskowolskim”. Dynamiczny rozwój Końskowoli wiązał się również z nieustanną rozbudową należącego do właścicieli folwarku.
mapa folwarku końskowolskiego z 1827 r.
Niewątpliwie istniał on już wcześniej, a jego powstanie łączyć należy z Konińskimi i Tęczyńskimi. Nie są jednak bliżej znane jego rozmiary ani infrastruktura.
Z Inwentarza Dóbr Konińskowolskich …, spisanego z polecenia Czartoryskich w 1779 roku wiemy, że obok istniejących już wcześniej dwóch browarów, w latach 1761-1766 wybudowano dwupiętrowy mielcuch (pomieszczenie do suszenia jęczmienia), chmielnik oraz nowy browar. Produkowano tu co najmniej dwa rodzaje piwa – zielone(!) oraz „Ordynaryjne”, a więc zwyczajne. W Gorzelni, istniejącej zapewne już za poprzednich właścicieli, wyrabiano „Gorzałkę Alembikową”. Na terenie folwarku wybudowano również Spichlerz, Młyn (1771 rok), stodoły (1778-1779), obory, owczarnię i trzy stajnie. Infrastrukturę Folwarku uzupełniały: piwnica do przechowywania piwa oraz studnie. W jego obrębie urządzono także cztery ogrody.
Czartoryscy zadbali o wyposażenie swoich urzędników, odpowiedzialnych za zarządzanie majątkiem. Na folwarku znajdowały się bowiem „rezydencje” Ekonoma, Pisarza Browarnego, Piwowara i Pisarza Prowentowego.
Dla potrzeb administracji wszystkich nadwiślańskich dóbr w latach 1746-1747 wybudowana została parterowa rządcówka, zwana w treści Inwentarza „Dworem” lub „Zamkiem”.
Inwentarz wskazuje również, że właściciele otaczali opieką rzemiosło – które musiało przynosić im znaczne zyski. W obrębie folwarku znajdowały się budynki mieszkalne wyposażone w warsztaty, w których mieszkali i pracowali: bednarz, stolarz, kowal, siodlarz, owczarz, ślusarz, cieśla, felczer – prowadzący lazaret, powroźnik, tkacz oraz gwoździarz. Wybudowano również budynek na warsztat kapelusznika, ale brak w Inwentarzu informacji, czy taki rzemieślnik podjął pracę w Końskowoli.
Do folwarku przynależały też młyn wraz z mieszkaniem młynarza, zlokalizowany nad Kurówką w pobliżu stawu założonego w 1748 dla jego potrzeb, jatka rzeźnicza, warsztat garbarza, cegielnia oraz karczma w Skowieszynie.
Gospodarka folwarku opierała się jednak w podstawowej mierze na produkcji rolnej. Obejmował on powierzchnię 1294 mórg ziemi, co daje około 712 hektarów. Do pracy na polach właścicieli obowiązani byli w głównej mierze mieszkańcy okolicznych wsi, odrabiający tzw. pańszczyznę, wysokość której dochodziła do 150 dni w roku. W większości przypadków była ona jednak niższa i wahała się w granicach 70-100 dni rocznie.
Jakkolwiek mieszkańcy samego miasta Końskowola także byli zobowiązani do pracy na rzecz majątku właścicieli, to jej wymiar był bardzo ograniczony, bo wynosił maksymalnie 2 dni w ciągu roku. Spoczywał na nich jednak obowiązek płacenia czynszu od posiadanych nieruchomości oraz utrzymywania w należytym stanie ulic miejskich i grobli na stawie. Inwentarz stanowi też, że mieszkańcy Końskowoli obowiązani byli „Wina Pańskie gdy przyjdą do Piwnicy Puławskiey składać y windować”.
Na początku XIX w. na terenie folwarku wybudowana została fabryka sukiennicza o wymiarach 120 na 27,5 m, relikty której oznaczono podczas badań archeologicznych, towarzyszących budowie nowego gimnazjum.
Już po konfiskacie dóbr Czartoryskich, władze carskie wybudowały na terenie folwarku oborę - tak zwaną "holendernię".
Przemysław Pytlak
Pobierz publikację o folwarku konińskowolskim
