W pracy R.Biela pt.„Rycerze, święci i potwory, czyli opracowanie materiałów z gródka stożkowatego w Gorzyczkach” (Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, 2013 r.) wskazano: „Podczas stawiania gródka kierowano się chęcią uzyskania przy minimalnym nakładzie pracy, najpełniejszą adaptację terenu. Z tego też powodu gródki często lokowano na cyplach teras rzecznych, które naturalnie posiadały znaczne walory obronne. Ziemię do podwyższenia majdanu zwykle uzyskiwano z kopania fosy, która oddzielała wówczas cypel od reszty terenu. Po utworzeniu pożądanego nasypu starano się umocnić jego zbocza, aby zapobiec szybkiemu rozsunięciu.” Taki opis idealnie pasuje do obiektu w Opoce.

Zdjęcia satelitarne, prezentujące rzeźbę terenu jednoznacznie wskazują, że nasyp w Opoce – o kwadratowej podstawie (długość boków wynosi ok. 20 metrów) – powstał na granicy naturalnego wzniesienia, górującego nad terenem zalewowym rzeki Kurówki i został od niego oddzielony fosą. W ten sposób wzmocniono walory obronne miejsca: z jednej strony nasyp chroniły rozlewiska rzeki, z drugiej zaś – fosa.

Weryfikując sposób budowy wzniesienia stwierdziliśmy, że zostało on umocnione wapiennymi kamieniami. Kamienie te można odnaleźć aż na polnej drodze, biegnącej wzdłuż Kurówki – co dowodzi, że w ciągu wieków próbowano nasyp zniwelować (zapewne celem uzyskania warunków do prowadzenia produkcji rolnej).

Wyżej: od strony Opoki nasyp jest nieuszkodzony.

Hipotezę, że nasyp w Opoce jest reliktem grodu stożkowatego, przedstawiliśmy specjalistom: archeologowi Rafałowi Niedźwiadkowi oraz architektowi Krzysztofowi Janusowi z Politechniki Lubelskiej. W opinii obydwu, brak jest wątpliwości co do tego, że mamy do czynienia z takim właśnie obiektem. Zagadką pozostaje jedynie, kiedy ten gród powstał i jaką pełnił funkcję. Wydaje się, że możliwe jest sformułowanie przekonywującej hipotezy, która będzie odwoływać się do obydwu tych pytań.

Jak wskazaliśmy, grody stożkowate powstawały na terenie Polski od XIII do XV wieku. Wiele wskazuje na to, że już od XIII wieku tereny objęte zasięgiem parafii w Końskowoli należały do możnowładczego rodu Rawiczów. Jeden z dokumentów, przechowywanych w archiwum parafialnym w Końskowoli, odwołując się do tradycji rodowej Konińskich herbu Rawicz, informuje o objęciu przez nich własności tych ziem w wyniku nadania księcia Bolesława Wstydliwego w 1243 r. Prawdziwości tej tradycji nie sposób odrzucić – 25 maja 1243 r. rycerstwo małopolskie, wspomagane przez posiłki węgierskie, pokonało w bitwie pod Suchodołem wojska Konrada Mazowieckiego, w wyniku czego Bolesław odzyskał panowanie w dzielnicy krakowskiej. Jest zatem prawdopodobne, że nagrodą za zasługi rodu Rawiczów były nadania ziemskie w ziemi lubelskiej.

Natomiast ziemia lubelska przez wiek XIII i początek wieku XIV nie była miejscem – jak powiedzielibyśmy dzisiaj – bezpiecznym do inwestowania. Wielki najazd Mongołów w latach 1259-1260, najazdy litewskie z lat 1273 i 1278, a następnie napad Jaćwingów w 1282 r.  doprowadziły do wielkich zniszczeń. W 1301 r., w toku walk między Władysławem Łokietkiem a Wacławem II Czeskim, wspomagające Łokietka wojska księcia halicko-włodzimierskiego Lwa Daniłowicza, zajęły Lublin. Rusini wycofali się z Lublina dopiero w 1302 r. w wyniku akcji zbrojnej podjętej przez rycerstwo ziemi sandomierskiej. Po raz kolejny Lubelszczyzna stała się areną działań wojennych w 1341 r., gdy wojska rusko-tatarskie uderzyły na Polskę, dążąc do powstrzymania Kazimierza Wielkiego przed zajęciem księstwa Halicko-Włodzimierskiego.

Korzystne warunki dla rozwoju osadnictwa na terenie ziemi lubelskiej pojawiły się właśnie w związku z wojną z Litwinami o panowanie nad Rusią. Kazimierz Wielki, zainteresowany uzyskaniem zaplecza dla wypraw na Ruś, zainicjował budowę nowych zamków w Lublinie, Wąwolnicy i Kazimierzu nad Wisłą. Zapewne z jego inicjatywy w okolicach Wąwolnicy, Bełżyc, Lublina i w ziemi Łukowskiej osadzono znaczną liczbę drobnego rycerstwa – co znacząco zwiększyło potencjał obronny ziemi lubelskiej. Natomiast na północ od drogi łączącej Kazimierz, Wąwolnicę i Lublin osadnictwo prowadziły rody możnowładcze – w szczególności zaś rodziny pieczętujące się herbem Rawicz.  A zatem można wysunąć hipotezę, że gród w Opoce powstał z inicjatywy rodu Rawiczów w wieku XIV, zapewne w drugiej jego połowie, i stanowił element nowego systemu obronnego ziemi lubelskiej, budowę którego wspierał Kazimierz Wielki.

Natomiast wyjaśnienia wymaga kwestia przeznaczenia w grodu w Opoce. Najczęściej grody stożkowate były budowane jako wiejskie siedziby średniego rycerstwa. W naszym przypadku należy raczej wykluczyć, by gród w Opoce stanowił siedzibę rodową: Konińscy mieli status rodu możnowładczego – byli na tyle zamożni, że stać ich było na dokonywanie darowizn na rzecz klasztoru na Świętym Krzyżu. Ich siedzibą do końca XIV wieku był Konin (dziś Kunin) w ziemi sandomierskiej. Jeszcze w początkach XV wieku Dziersław Koniński, w swoich dokumentach nazywał się „z Konina” oraz „z Witowic”, a rzadziej „z Woli Witowskiej” – co oznaczało, że w tych miejscowościach znajdowały się jego siedziby. Opoka po raz pierwszy notowana jest w źródłach pisanych w latach 1447-1453, gdy toczył się proces między braćmi Pawłem Konińskim z Osin i Piotrem Konińskim z Witowic w sprawie rozgraniczenia Siedlec Pawła od Chrząchowa i Opoki Piotra. Z roku 1454 pochodzi informacja, że Piotr Koniński oprawił swojej drugiej żonie Jadwidze 250 grzywien srebrnych posagu i wiana na Witowicach, Opoce i połowie wsi Czechów (obecna dzielnica Lublina). Wreszcie, z dnia 28 czerwca 1484 r. pochodzi informacja o tym, że Opoka – obok innych miejscowości – została przekazana przez Piotra Konińskiego swojemu synowi, Janowi. W zapisce dotyczącej darowizny zanotowano, że Opoka została przekazana wraz ze starym dworem.

Stosunkowo niewielkie rozmiary nasypu w Opoce (20 na 20 metrów u podstawy) pozwalają wysunąć hipotezę, że funkcje grodu były ściśle obronne. Wieża – zapewne drewniana – ulokowana na sztucznym wzniesieniu  nad brzegiem Kurówki stanowiła prawdopodobnie uzupełnienie systemu obronnego dóbr rodu Konińskich, na który składały się także dwory w Witowicach oraz Witowskiej (Konińskiej) Woli. Dwór w tej ostatniej miejscowości notowany był w źródłach w latach czterdziestych XV wieku, ale zapewne powstał pod koniec XIV wieku – a więc w czasie, gdy budowany był kościół p.w. Krzyża Świętego. Jeżeli prawdziwa jest tradycja, w świetle której relikwie Drzewa Krzyża Świętego znajdowały się w naszej świątyni od czasu jej powstania (ok. 1389-1392), to gród w Opoce pełniłby funkcję obiektu zabezpieczającego świątynię od strony północno-wschodnej przed potencjalnym, niespodziewanym atakiem ze strony Litwinów, Tatarów, czy... sąsiadów (o czym niżej).

O tym, że Konińscy dysponowali niezbędnym potencjałem militarnym, niezbędnym do obsadzenia grodu, świadczą informacje o wojowniczych metodach rozszerzania i ochrony swoich włości przez Dziersława z Konina. Z 1419 r. pochodzi informacja, iż został on zobowiązany do obudowy, pod groźbą zapłaty 200 grzywien srebrnych, zniszczonej przez niego osady, stanowiącej własność jego kuzyna, Dziersława z Ożarowa herbu Rawicz. W tym samym roku sześciu kmieci z należącej do Konińskiego wsi Krasienin zostało zobowiązanych do złożenia przysięgi, że nie napadali na Małe i Wielkie Rudno, stanowiące własność innego Rawicza, Piotra Ożarowskiego. Informacje te wskazują – co już mniej chlubne – że gród w Opoce mógł także strzec domeny Dziersława przed analogicznymi wyprawami zbrojnymi, organizowanymi przez jego krewniaków.

Być może w pełni zagadkę grodu w Opoce uda się rozwikłać po zbadaniu dokumentów, znajdujących się w Archiwum Metropolitalnym w Krakowie, dotyczących zaistniałych w latach 1484 i 1486 sporów między Konińskimi z Konińskiej Woli i z Witowic. Każda ze stron, dążąc do wywiedzenia swoich praw do prezentowania (wyboru) proboszcza parafii w Konińskiej Woli zapewne - jak w innych analogicznych sporach sądowych - udowadniała swoje racje przedstawiając arbitrom dostępne im dokumenty. Być może któryś z nich rozszerzy naszą wiedzę o XV wiecznej historii Opoki.

 Przemysław Pytlak, Wojciech Pikuła.

wejdź na stronę główną